است كه اگر به گفته فرويد ، خروج اسرائيليان از مصر را هشت سال پس از مرگ اخناتون ، يعنى در سال 1342 پيش از ميلاد بدانيم ، بىپاسخ مىماند . و از اينجاست كه مىبينيم خود فرويد نيز گويا چندان به اين ديدگاه خود باور ندارد و از اين روى اين فرضيه را نيز پيش مىآورد كه شايد موسى پس از روزگار اخناتون زيسته باشد . و خروج اسرائيليان در روزگارى نزديك‌تر يعنى در سدهء سيزدهم پيش از ميلاد بوده باشد - فرضيه‌اى كه ديدگاه نخست او را يك‌باره از بن ويران مىكند - اگرچه او دوباره باز مىگردد و بر خروج اسرائيليان چند سال پس از مرگ اخناتون پاى مىفشارد . « 1 » پنجم : از آنچه گفته شد آشكار مىشود كه اين ديدگاه جز فرضيه‌ها و پندارهاى فرويد ، هيچ پشتوانهء تاريخى و باستانى استوارى ندارد ، گذشته از آن كه با گزارش‌هاى تورات و قرآن دربارهء خروج اسرائيليان ، آشكارا ناسازگار است ؛ گزارش‌هايى چون بگومگوهاى موسى و فرعون و پيش آوردن موسى آن معجزه‌هاى شگفت را و « 2 » كيفر سنگينى كه خدا فرعون و سپاهيانش را بدان دچار ساخت « 3 » و گفت‌وگوى كم و بيش دراز موسى و فرعون دربارهء خود خداخوانى فرعون « 4 » ؛ و آهنگ فرعون بر كشتن موسى ؛ « 5 » و بيرون رفتن شبانهء اسرائيليان از مصر ؛ از پى آنها رفتن فرعونيان و شكافتن دريا و رهايى اسرائيليان و غرق شدن فرعونيان « 6 » و برانگيخته شدن موسى بر پيامبرى در طور سينا « 7 » و ديگر رويدادهايى كه پيش‌تر به گستردگى از آنها سخن گفته‌ايم و فرويد همه را ناديده گرفته و گفته است : خروج اسرائيليان از اين روى كه موسى پايگاه بلندى داشته است - خواه پايگاه دينى يا سياسى يا سپاهى - به آسانى صورت پذيرفته است و همهء گزارش‌هاى تورات در اين‌باره چيزى نيست جز اسطوره‌هايى

--> - ترجمهء مرقس داوود ، قاهره ، 849 م ؛ نيز : J . Garstang : Joshua , Judges , The Foundation of Bible History , 1931 . ( 1 ) . S . Freud , op - cit , p . 35 - 36 . ( 2 ) . سوره‌هاى اعراف ، 103 - 126 ؛ طه ، 17 - 24 ، 42 ، 76 ؛ شعراء ، 10 - 51 ؛ نمل ، 8 - 14 ؛ قصص ، 29 - 42 . ( 3 ) . سورهء اعراف ، آيات 130 ، 136 ؛ سفر خروج ، 7 : 19 - 34 ؛ 8 : 11 - 32 ، 9 : 1 - 35 ، 10 : 1 - 29 . ( 4 ) . سوره‌هاى شعرا ، 29 ؛ قصص ، 38 ؛ نازعات ، 22 - 26 ، مومنون ، 45 - 49 . ( 5 ) . سورهء غافر ، آيات 26 - 28 . ( 6 ) . سوره‌هاى طه ، 77 ، شعراء ، 52 ، دخان ، 23 - 24 . ( 7 ) . سوره‌هاى بقره ، 50 ، يونس ، 90 - 92 ؛ طه ، 77 - 79 ؛ شعراء ، 52 - 68 ؛ قصص ، 40 ، دخان ، 23 - 24 ؛ ذاريات ، 40 ؛ نيز : سفر خروج ، 14 : 5 - 31 .